İslam, yolculuk gibi zorlaşan hâllerde ibadetlerde bazı kolaylıklar (rukhsat) tanır. Namaz konusunda bu kolaylık iki şekilde kendini gösterir: kasr (kısaltma) ve cem (birleştirme).
Kasr: Namazın Kısaltılması
وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ
"Yolculuk ettiğinizde... namazı kısaltmanızda size bir sorumluluk yoktur."
Nisâ, 4:101Ayetin devamında bu izin, düşman korkusu bağlamında zikredilse de, sünnetteki uygulama bu kolaylığın güvenli yolculuklarda da geçerli olduğunu göstermektedir — Peygamberimiz (s.a.v.) korku bulunmayan yolculuklarında da namazı kısaltmıştır. Kasr'da dört rekâtlı farz namazlar (öğle, ikindi, yatsı) ikişer rekâta indirilir; sabah (2 rekât) ve akşam (3 rekât) namazları kısaltılmaz.
Kasr'ın Şartları
- Mesafe. Genel kabule göre belirli bir mesafeyi aşan (yaklaşık 90 km ve üzeri) bir yolculuk olması gerekir; mezheplere göre kesin mesafe ölçüsü farklılık gösterebilir.
- Yolcu statüsü. Bulunulan yerde yerleşik (mukim) olmayıp, seferî sayılan bir yolculukta olmak.
- Kalış süresi. Gidilen yerde kesintisiz olarak uzun süre (Hanefi mezhebinde 15 günden fazla) kalma niyeti olmaması.
Cem: Namazların Birleştirilmesi
Cem, öğle ile ikindinin veya akşam ile yatsının art arda, aynı vakitte kılınmasıdır. Bu konuda mezhepler arasında belirgin bir fark vardır:
- Hanefi mezhebi, yalnızca hac sırasında Arafat'ta (öğle-ikindi) ve Müzdelife'de (akşam-yatsı) cemi kabul eder; sıradan yolculuklarda cem yapılmaz — her namaz kendi vaktinde, kısaltılarak kılınır.
- Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri, yolculuk gibi meşakkatli durumlarda cemi daha genel olarak caiz görür.
Bu, mezhepler arası belirgin bir farklılık gösteren bir konudur; uygulamada hangi mezhebe tabi olunduğuna göre değişir.