İslam, ticareti ve kazancı meşru bir zemine oturtur; temel ölçü rızaya dayalı, dürüst ve şeffaf alışveriştir. Bu sayfada faiz, borç, ortaklık ve helal kazanç konusundaki temel ölçüler, ayet ve hadislere dayanarak özetlenmiştir.
Faiz (Riba) Yasağı
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
"...Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kıldı..."
Bakara, 2:275Faiz yasağı Kur'an'da kademeli ve kesin bir dille bildirilmiştir. Âl-i İmrân 3:130'da faizin kat kat alınması özellikle yasaklanır: "Ey İnananlar! Faizi kat kat alarak yemeyin. Allah'tan sakının ki başarıya erişesiniz." Bakara 2:278-279'da ise faizden vazgeçmeyenlerin durumu ağır bir dille uyarılır: "Böyle yapmazsanız, bunun Allah'a ve Peygamberine karşı açılmış bir savaş olduğunu bilin."
Faizin modern bankacılık/finans ürünlerindeki (kredi, kredi kartı, katılım bankacılığı, yatırım araçları vb.) karşılıkları güncel bir uzmanlık gerektiren, ayrıntılı bir konudur; bu sayfada genel ilke aktarılmış, ürün bazında hüküm verilmemiştir.
Borç İlişkileri
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
"Ey İnananlar! Birbirinize belirli bir süre için borçlandığınız zaman onu yazınız..."
Bakara, 2:282 (uzun ayetten alıntı)Kur'an'ın en uzun ayeti olan Bakara 2:282, borç ilişkisinin yazılı hale getirilmesini, şahit tutulmasını ve tarafların hakkının korunmasını emreder. Borcun zamanında ödenmesi de ayrıca vurgulanan bir ahlaki sorumluluktur:
مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ
"Zenginin (borcunu) geciktirmesi zulümdür."
Sahih Buhârî, Kitâbü'l-İstikrâz, 2400Buna göre, ödeme gücü olduğu halde borcunu geciktirmek İslam ahlakında açıkça kınanan bir davranıştır; borçlunun gerçekten ödeme gücü olmadığı durumlarda ise alacaklının kolaylık göstermesi tavsiye edilir.
Ortaklık (Şirket)
أَنَا ثَالِثُ الشَّرِيكَيْنِ مَا لَمْ يَخُنْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ
Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Ben, taraflardan biri diğerine hıyanet etmedikçe, iki ortağın üçüncüsüyüm; biri diğerine hıyanet ettiğinde ise aralarından çıkarım."
Sünen-i Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû', 3383 (Ebû Hüreyre r.a.) — sıhhati âlimler arasında tartışmalıdır: Hâkim sahih, Elbânî zayıf olarak değerlendirmiştir.Bu rivayet, İslam'da ticari ortaklığın temel ahlaki çerçevesini özetler: karşılıklı güven ve hıyanetten kaçınma. Ortaklık türleri (mudârebe, müşâreke vb.) ve bunların fıkhi ayrıntıları, güncel bir uzmanlık gerektiren geniş bir konudur; burada yalnızca genel ahlaki ilke aktarılmıştır.
Helal Kazanç
مَا أَكَلَ أَحَدٌ طَعَامًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ
"Hiç kimse, kendi elinin emeğiyle kazandığından daha hayırlı bir yiyecek yememiştir. Allah'ın peygamberi Dâvûd (a.s.) da elinin emeğiyle kazanırdı."
Sahih Buhârî, Kitâbü'l-Büyû', 2072 (Mikdâm b. Ma'dîkerib r.a.)Bu hadis, çalışarak ve emek vererek kazanmanın İslam'da yüksek bir değere sahip olduğunu gösterir. Helal kazancın temel ölçüleri arasında dürüstlük, hile yapmama, ölçü-tartıda adalet ve karşılıklı rıza sayılabilir — bu konular Helal-Haram Ölçüleri sayfasında ayrıca ele alınmıştır.
Dijital Alışveriş ve Güncel Ticaret
E-ticaret, online ödeme sistemleri, kripto varlıklar gibi güncel konularda İslam hukukçuları arasında farklı değerlendirmeler bulunabilir. Genel olarak gözetilmesi gereken ilkeler şunlardır:
- Rıza ve şeffaflık. Satılan ürün/hizmetin niteliği açıkça belirtilmeli, taraflar arasında bilgi asimetrisi kötüye kullanılmamalıdır.
- Belirsizlikten (garar) kaçınma. Ürünün teslimatı, iadesi ve bedeli net olmalıdır.
- Faizden arınmışlık. Ödeme planlarında (taksit, gecikme faizi vb.) faiz unsuru bulunmamalıdır.
Kripto para birimleri, dijital varlıklar ve yeni finansal ürünlerin hükmü, İslam hukukçuları arasında henüz üzerinde tam bir icma oluşmamış, güncel ve teknik bir konudur; bu sayfada genel ilkeler aktarılmış, spesifik bir ürün hakkında hüküm verilmemiştir. Böyle konularda güncel bir uzman/kurumsal görüşe (ör. Diyanet İşleri Başkanlığı fetva hattı) başvurulması tavsiye edilir.